Ana sayfa Kafkasya Haberleri ÜÇ BÖLGEDE GELİŞEN ADİGE EDEBİYATI

ÜÇ BÖLGEDE GELİŞEN ADİGE EDEBİYATI

tarafınfan adige

KABARDEY BÖLGESİ ADİGELERİNİN EDEBİYATI
Kabardey dili, Abhaz-Adige dil ailesinin Adıge grubuna aittir. Taşıyıcı sayısı ortalama 517 bin kişidir (Tüm Rusya nüfus sayımı 2010).
Kabardey yazısı 19. yüzyılın başlangıcında ortaya çıktı. Kabardey yazısı grafik temelini birkaç kez değiştirdi ve onlarca defa tekrardan düzenlendi. Arapça yazı 19. yüzyılın başlarından 1920’lere kadar kullanıldıysa da yaygın hale gelemedi. Arap grafik temelinde Kabardey alfabesi, Kabardey eğitimciler Ş. Nogmo, N. Tsago, ozan Bekmurza Pache ve ötekiler tarafınca oluşturuldu.
Kiril 19. yüzyılın başından bugüne değin kullanılmaktadır. Kiril alfabesi meydana getirmeye yönelik ilk girişimlerden biri Ş. Nogmo tarafınca yapılmış oldu.
1936’da Kabardey alfabesi resmen Kiril’e çevrildi, hazırlayan T. Boruka’di.
Adıge halk hikayecileri (cheguako), insanların etik eğitiminde büyük rol oynadı. Yerli halkların tarihindeki tüm mühim vakaları sanat içerikli olarak seslendirdiler. Adıge halk şiiri ve kendine özgü kafiyesi, muhtemelen Nart destanının derinliklerinden ortaya çıktı. 20. yüzyılda, ulusal kimliğin oluşumu esnasında halk şarkıcıları, folkloru ve ortaya çıkan yazılı edebiyatı sıkı bir halde birbirine bağlayan bir köprü haline geldi. Kabardey edebiyatında bu görevi Kabardey şiirinin kurucusu Bekmurza Pache üstlenmiştir. Yerli halkın yazınsal geleneğini kavrayıp sanat içerikli olarak dönüştürerek kendi alfabesini derledi ve eserlerini onunla yazdı.
Liaşa Agnoko’un (1851-1918) emek harcamaları hususi bir yere haizdir. Dinle değil, İslam’ın etik kriterlerini, ideolojik ve öteki dogmalarla çarpıtan hizmetkarlarıyla savaşan özgür bir sanatçı olarak Adıge görgü kurallarını halkın ahlaken kurtarılışı olarak görmüştü.
Kabardey şiirinin yükselişi, Kabardey nazım yorumunun mucidi Ali Şogentsuk’un adıyla yakından ilişkilidir. Şiirin ritmini zenginleştiren ve şiir eserlerini yeni tonlamalarla dolduran tonik dizeyi, hece-tonik sisteme çevirmeyi başardı.
Harp öncesi yıllarda, velud bir büyük gençlik grubu, A. Şogentsuk’un tesiri altında oluşan Kabardey edebiyatına katıldı. Bu devrin ulusal şiirinin gelişimi Alim Keşoko’nun adıyla ilişkilidir. A. Keşoko’nun şiiri, yerli halkın yaşamını ve etik niteliklerini anlatır. Eleştirmen Musarbi Sokur’un yorumuna nazaran, A. Keşoko “şiirde yeni bir üslup, yeni bir şiir dilinin yaratıcısıdır, her gerçek mükemmellik şeklinde, doğallığı haricinde neredeyse hiçbir şey hissedilmez.”
Yirminci yüzyılın ikinci yarısında. Kabardey şiirinde birçok genç ve yetenekli ozan ortaya çıktı. Bir tek seleflerinin başlatmış olduğu işi sürdürmekle ve meşhur ustaların kıymetli öğrencileri olduklarını kanıtlamakla kalmadılar, hem de ulusal şiirde yeni bir söz söylemeyi başardılar.
21. yüzyılın başlarındaki Kabardey şiirinin gelişimi, 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Petr Misakov, Fovset Balkar, Zaur Nalo, Zuber Tkhagazit, Adam Shogentsuk, Boris Kaigermaz, Petr Kazhar, Kashif Elgar, Khabas Beshtoko, Boris Utij, Anatoly Bitsu, Ruslan Atskano vb. isimlerle ilişkilidir.
ADIGEY BÖLGESİ ADİGELERİNİN EDEBİYATI
Adıge dili, Abhaz-Adige dil ailesinin Adıge koluna aittir. Taşıyıcı sayısı ortalama 118 bin kişidir (Tüm Rusya nüfus sayımı 2010).
Arapça grafiklere dayalı Adige yazısını meydana getirmeye yönelik ilk girişimler 19. yüzyılın başlarına kadar uzanıyor; Adige Natauko Şeretlukov alfabe üstünde çalıştı. 1927-1938’de Latin alfabesi yaygındı, 1938’den beri Kiril alfabesi kullanılıyor.
Adige yeni-yazılı edebiyatının kronolojisi 1920’lerden beri oluşmuştur. O yıllarda ozan Akhmed Khatkov’un eserleri Adıge dilinde gösterildi. 1930’larda yeni ozan dalgası Murat Perenuk, Asker Yevtıkh isimleriyle temsil edilmektedir. Rus klasik edebiyatının eserleri yoğun bir halde Adıge diline çevrildi, halk ozanı Tsug Teuchezh’in şiirleri kaydedildi ve gösterildi. 1940-1950’ler Khusen Andrukh, Kırmiz Jane, Asker Xadağatl, Safer Yakhutl’un çalışmalarıyla dikkat çekti.
1950-1960’lardaki “Çözülme” Adige edebiyatının tüm türlerinin gelişimini teşvik etti: düzyazı ve şiir, insanoğlunun iç dünyasını tanımlamaya geçti. Altmışlı şairler İskhak Mashbash ve Hamid Beretar’ın eserlerinde lirik “Ben” şiirsel metnin organizasyonunun merkezi oldu. Rusçaya meydana getirilen çeviriler yardımıyla Adige şairlerinin eserleri Rusya’nın öteki halklarının malı oldu.
Yeni nesil şairler Kadirbech Kumpil, Nurbiy Bag, Nalbiy Kuek, Khazret Panesh, Ruslan Nekhai, Khusen Khurum ve ötekiler Adige şiirinin tematik ve güzel duyu yelpazesini genişlettiler. Adıge şiiri daha rahat, fazlaca ritmik ve fazlaca sesli hale geldi.
1990’lar-2000’lerin Şiirsel Dalgası seleflerinin deneyim ve geleneklerini sürdürür, mısralrın konusunu, tonlama ve ifade olanaklarını genişletir. Şu anda Adıge dilinde yazanlar içinde Şhkhambiy Kuev, Muliat Emizh, Saida Khunago, Saniyat Gut, Timur Derbe öne çıkmaktadır. Adige mitolojisinden ve ulusal geleneklerden görüntüleri yeni bir halde yorumluyorlar. Çağdaş Adıge şiirinin temel özellikleri köklerine bağlılık, halkın asırlık içsel gelenekleri, öteki halklara hoşgörü ve saygıyı vurgulamaktadır.
BESLENEY BÖLGESİ (KARAÇAY-ÇERKES) ADİGELERİNİN EDEBİYATI
 Çerkes dili, Abhaz-Adige dil ailesinin Adıge grubuna aittir. Taşıyıcı sayısı ortalama 57 bin kişidir (Tüm Rusya nüfus sayımı 2010).
Çerkes yazısı 19. yüzyılın başlangıcında ortaya çıktı. Arapça yazı 19. yüzyıldan beri kullanılmaktaydı. Yaygınlık kazanmamakla beraber 1920’lere kadar da kullanılmıştır. Arap alfabesine dayalı Çerkes alfabesi, Kabardey eğitimci Ş. B. Nogmov, şairler Bekmurza Pache, Nuri Tsago ve ötekiler tarafınca derlenmiştir.

yüzyılın başından beri kullanılan Latin alfabesine dayanan yazı 1923-1936 yılları aralığında yaygındı.

Kiril 19. yüzyılın başından bu yana kullanılmaktadır. Kiril alfabesi oluşturma girişimleri, St. Petersburg Üniversitesi’nde öğretmen olan Ş. Nogmo, I. Gratsilevsky, Kafkas bilim adamı P. Uslar ve Çerkes eğitimci W. Bersey ve onların takip edenleri tarafınca yapılmış oldu. 1936’da T. Boruka’nın hazırladığı Çerkes alfabesi Sovyetler Birliği’nde Kiril’e çevrilen ilk alfabelerden biri oldu.
Bir zamanlar gelişen kültürel medeniyetin dağınık kalıntıları, on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında biten Kafkas Savaşı’ndan sonrasında zamanı Çerkesya topraklarında kalmıştı. O süre, halk öykü anlatıcıları (cheguako), şarkılarında ve benzetmelerinde 20. yüzyılın Çerkes kültürünün üstünde büyümüş olduğu paha biçilmez materyalleri 1930’lara kadar korudu. Çerkesler kimliklerini tam olarak ortaya koyma fırsatına haiz değillerdi. İlk etapta ulusun fizyolojik varlığının korunması problemi vardı.
Çağdaş Karaçay-Çerkes topraklarında meşhur öykü anlatıcıları Kambot Abaza, Şugaib Viko, Sagid Mizha idi. Kendilerini ozan olarak adlandıran, gelecek nesiller için ulusal yazınsal gelenekleri koruyanlar onlardı.
XIX’in sonunda XX. yüzyılın başlangıcında Çerkes şiiri ve düzyazısı şekillendi. Yazınsal yaratıcılığın öncüleri Sultan Kazi-Girey, Adilgirey Kuaş (Kalambiy) ve diğerleriydi.
Ekim Devrimi Çerkes şiirinin gelişimini teşvik etti. Öteki halklar şeklinde, bu da yazının yaratılmasından ve evrensel eğitimin tanıtılmasından kaynaklanıyordu.
Gazeteler, ulusal dillerde ilk kitaplar yayınlanmaya başlandı. Birçok yeni ozan ortaya çıktı: Ibragim Amiroko, Abdulakh Okhto, Khusin Gaşoko ve ötekiler. Ne yazık ki, bu devrin yaratıcı entelijansiyası Stalinist baskılar altında kaldı ve yok edildi.
Yirminci yüzyılın ortalarında. harp öncesi ve harp yıllarının evlatları büyüdü: Muhadin Axmet, Alim Xanfeno, Isuf Xakuno, Xabas Brato. Birçoğu Vatanseverlik Savaşı’na katıldı ve ödüller aldı.
Yirminci yüzyılın ikinci yarısı Çerkes şiirinin altın çağı olarak adlandırılabilir. Karaçay-Çerkes haricinde halkını yücelten şairler: Xizir Abit, Xasin Şoro, Ali Cherkes, Batal Tambi, Kuchuk Dokhşoko, Kurman Duguj, Mukhamed Nekhuş, Muhadin Bemurza, Khizir Gozgeş, Mukhamed Anzor, Akhmed Zaubid, Muaed Pxeşxo, Daut Gutyakul, Şamil Ivan, Rimma Xakuno, Mamirjan Mija, Murat Brato, Uvjuko Tkhagapsov ve ötekiler.
Yirminci yüzyılda Çerkes şiiri varlıklı bir yaratıcı mirasa sahipti. Zurab Bemurzo, Artur Kencheşa, Aslan Kabalali, modernliğin meydan okumasını göğüsleyip, varlıklarını duyuru eden genç şairlerdir .
___________________
Kaynak: Ulusal Edebiyat Portalı,  https://rus4all.ru/
Edit: Kuşba E.

Related Articles

Yorum bırakın